H αλλαγή με το Ν. 4800/29021 - Ο επικουρικός ρόλος του Δικαστηρίου - Τα αξιολογικά κριτήρια για τον καθορισμό της άσκησης της επιμέλειας - Λόγοι μη λειτουργίας της κοινής ανάθεσης
Ι. Με τον Ν. 4800/2021 επήλθε μια θεμελιώδης αλλαγή: αμφότεροι οι γονείς κατά τεκμήριο είναι ικανοί στο γονεϊκό ρόλο και το ανήλικο τέκνο έχει το δικαίωμα να διατηρεί μια ισορροπημένη σχέση και με τους δυο. Η καταλληλόλητα του ενός γονέα να αναλάβει την άσκηση της επιμέλειας δεν αποτελεί ταυτόχρονα και ένδειξη ακαταλληλότητας του άλλου. Κανόνας είναι η διατήρηση της συμμετοχής και η ενεργητική παρουσία και των δυο γονέων στην ανατροφή του παιδιού, γιατί το τελευταίο δεν χρειάζεται μόνο τον καλύτερο από αυτούς. Και τούτο, διότι σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 1511 παρ. 2 του ΑΚ, το βέλτιστο συμφέρον του τέκνου, στο οποίο πρέπει να αποβλέπει και η απόφαση του δικαστηρίου, εξυπηρετείται ιδίως (χωρίς καμία ιεράρχηση) από: α) την ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή και τη φροντίδα του και β) την αποτροπή διάρρηξης των σχέσεών του και ανάπτυξη στενού δεσμού με καθένα από αυτούς [1].
Κατ’ εξαίρεση του κανόνα της από κοινού άσκησης της γονικής μέριμνας και μετά το διαζύγιο ή τη διακοπή της έγγαμης συμβίωσης, προβλέπει το άρθρο 1514 παρ. 2 του ΑΚ, αν η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας είναι αντίθετη προς το συμφέρον του τέκνου ή ασκείται αντίθετα προς το συμφέρον του τέκνου υπάρχει δυνατότητα διαφορετικής ρύθμισης εκ μέρους του δικαστηρίου.
Η παρέκκλιση από την από κοινού άσκηση της επιμέλειας μετά τον χωρισμό των γονέων ρυθμίζεται στη διάταξη του άρθρου 1514 του Αστικού Κώδικα και προϋποθέτει είτε συμφωνία των γονέων είτε δικαστική απόφαση. Το δικαστήριο ρυθμίζοντας ετερόνομα την άσκηση της γονικής μέριμνας, έχον επικουρικό ρόλο, συνεκτιμά διάφορες παραμέτρους, όπως την ικανότητα και πρόθεση καθενός εκ των γονέων να σεβαστεί τα δικαιώματα του άλλου, τη συμπεριφορά κάθε γονέα κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα και τη συμμόρφωσή του με τις νόμιμες υποχρεώσεις του (άρθρο 1511 παρ. 2 ΑΚ), στις οποίες περιλαμβάνεται η υποχρέωση κάθε γονέα να διαφυλάσσει και να ενισχύει τη σχέση του παιδιού με τον άλλο γονέα (άρθρο 1518 παρ. 4 ΑΚ) (βλ. σχετ. Γ. Λέκκα, Η επιμέλεια του παιδιού κατά τον Αστικό Κώδικα μετά τον ν. 4800/2021, Εκδόσεις Σάκκουλα 2021, σελ. 192 επ.). Δηλαδή, προβλέπεται ως ειδική υποχρέωση του γονέα με τον οποίο διαμένει το τέκνο η διευκόλυνση και η προώθηση της επικοινωνίας του τέκνου με τον άλλο γονέα, η οποία νοείται ως η εμφύσηση στο παιδί καλών αισθημάτων για τον άλλο γονέα και η καλή συνεργασία προκειμένου να καθοριστούν οι πρακτικές λεπτομέρειες της άσκησης του δικαιώματος επικοινωνίας, κλπ.
Τέτοιες περιπτώσεις προσφυγής στο Δικαστήριο για την ετερόνομη ρύθμιση της άσκησης της γονικής μέριμνας ενδεικτικά αναφέρει ο νόμος τις περιπτώσεις που ο ένας γονέας αδιαφορεί ή δεν συμπράττει στη γονική μέριμνα, ή δεν τηρεί την τυχόν υπάρχουσα συμφωνία για την άσκηση ή τον τρόπο άσκησής της, ή αν η συμφωνία αυτή είναι αντίθετη προς το συμφέρον του τέκνου, ή αν η γονική μέριμνα ασκείται αντίθετα προς το συμφέρον του τέκνου.
Το Δικαστήριο μπορεί να ρυθμίσει την άσκηση της γονικής μέριμνας κατά παρέκκλιση από την από κοινού άσκησή της και όταν η γονική μέριμνα ασκείται αντίθετα προς το συμφέρον του τέκνου (ΑΚ 1514 παρ. 2 του ΑΚ), που αποτελεί κακή άσκησή της (1532 παρ. 1 ΑΚ), ακόμα και όταν η παραβίαση του καθήκοντος προαγωγής του συμφέροντος του παιδιού είναι ανυπαίτια.
Στη διάταξη του άρθρου 1514 παρ. 3 του ΑΚ προβλέπεται ενδεικτικά το περιεχόμενο που μπορεί να έχει η απόφαση του δικαστηρίου για την παρέκκλιση από την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, μεταξύ των εξουσιών του δικαστηρίου, περιλαμβάνεται η κατανομή της άσκησης γονικής μέριμνας μεταξύ των γονέων, η εξειδίκευση του τρόπου άσκησή της στα κατ’ ιδίαν θέματα ή η ανάθεση άσκησης γονικής μέριμνας στον ένα γονέα ή σε τρίτο.
Με την διάταξη του άρθρου 1514 παρ. 3 του ΑΚ αναγνωρίζεται ρητά πλέον η εξουσία στο δικαστήριο να κατανείμει την άσκηση της γονικής μέριμνας μεταξύ των γονέων. Αυτό μπορεί να γίνει είτε με λειτουργικό κριτήριο (λειτουργική κατανομή) είτε με χρονικό κριτήριο (χρονική κατανομή) και μπορεί να αφορά σε επιμέρους πτυχές όχι μόνο της γονικής μέριμνας (εκπροσώπηση, διαχείριση περιουσίας, επιμέλεια), αλλά και σε επιμέρους πτυχές της επιμέλειας του προσώπου του παιδιού (λ.χ. ανάθεση εξωσχολικών δραστηριοτήτων στον ένα γονέα, ανάθεση της καθημερινής σχολικής παρακολούθησης στον ένα γονέα, σχολική επίβλεψη, θέματα υγείας, εκπαίδευσης, δραστηριοτήτων) (ιδέτε Βαλμαντώνη, Εφέτη, Συνεπιμέλεια και βέλτιστο συμφέρον του τέκνου υπό το φως του Ν. 4800/2021, Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη 2022, σελ. 48, Λέκκα, ό.π., σελ. 197-198, 223-224, ΑΠ 1612/2017, ΧρΙΔ 2018, σελ. 583, ΕφΑθ 4948/2015, ΧρΙΔ 2016, σελ. 29, ΜΠΠατρ 34/2020, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 22/1989, ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ, ΑΠ 1079/1986, ΕλΔνη 1987, σελ. 842). Η λειτουργική κατανομή ορισμένων τομέων της επιμέλειας (λ.χ. εκπαίδευσης, υγείας) ανταποκρίνεται στο αίτημα για ενεργητική παρουσία αμφοτέρων των γονέων στην ανατροφή του τέκνου και στην επίτευξη μιας μορφής συνεπιμέλειας (ιδέτε Βαλμαντώνη, Εφέτη, ό.π., σελ. 49, Δεμερτζή, Η ουσιαστική και δικονομική αναγκαία μεταρρύθμιση της επιμέλειας, Δ. 2003, σελ. 140 επ, Γεωργιάδη, Ζητήματα από την κατανομή της άσκησης της γονικής μέριμνας μεταξύ των γονέων, ΕΦΑΠΟΛΔ 2016, σελ. 907-908, Χρηστίδου, Η (συν) επιμέλεια μετά το διαζύγιο, ΕλλΔ/νη 2023, σελ. 972, ΕφΑθ 536/2025, ΕφΑθ 504/2019, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΑθ 4999/2021, ΕλΔνη 2021, σελ. 1709).
Αξίζει στο σημείο αυτό να παρατηρηθεί ότι η δυνατότητα αυτή του δικαστηρίου να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας ή της επιμέλειας στο σύνολό της στον ένα γονέα, αναγράφεται τρίτη κατά σειρά στην ως άνω διάταξη του άρθρου 1514 παρ. 3 του ΑΚ, ενώ προηγούνται κατά την αναγραφή τους στη διάταξη η κατανομή της άσκησης της γονικής μέριμνας μεταξύ των γονέων και η εξειδίκευση του τρόπου άσκησής της στα κατ’ ιδίαν θέματα (ιδέτε Λέκκα, ό.π., σελ. 196) [2]. Σημειολογικά η διαφοροποίηση είναι σημαντική, διότι, ακόμα και αν οι δύο άλλες μορφές ρύθμισης της άσκησης γονικής μέριμνας (κατανομή της άσκησης, εξειδίκευση του τρόπου άσκηση) δεν έχουν κανονιστικό προβάδισμα έναντι της ανάθεσης στον ένα γονέα, όταν αυτό επιτάσσει το συμφέρον του παιδιού, ο δικαστής καλείται, πριν αναθέσει την άσκηση γονικής μέριμνας στον ένα γονέα, να εξετάσει προσεκτικά και εμπεριστατωμένα τις άλλες μορφές ρύθμισης της άσκησης γονικής μέριμνας και το αν το συμφέρον του παιδιού προάγεται μέσω αυτών (ιδέτε Λέκκα, ό.π., σελ. 196, 203).
Η κρίση του Δικαστηρίου πρέπει να διαμορφώνεται με βάση της αρχή της προαγωγής του συμφέροντος του παιδιού, το οποίο πρέπει να προάγεται στη συγκεκριμένη περίπτωση από την ουσιαστική συμμετοχή και των δυο γονέων στην ανατροφή και στη φροντίδα του (άρθρο 1511 παρ. 1 εδ. α ΑΚ, Βλ. και Κώνστα, Το βέλτιστο συμφέρον του τέκνου και η ρυθμιστικός του ρόλος μετά τις τροποποιήσεις στο Οικογενειακό Δίκαιο, ΕλλΔνη 2021, σελ. 1061, Λέκκα, ό.π., σελ. 203). Ο Έλληνας νομοθέτης επέλεξε μια μετριοπαθή θέση στο θέμα αυτό, ακολουθώντας, ως επί το πλείστον, το γερμανικό νομοθετικό πρότυπο: αν στην πράξη η από κοινού άσκηση γονικής μέριμνας δεν μπορεί να λειτουργήσει, το Δικαστήριο πρέπει ετερόνομα να ρυθμίσει την άσκησή της.
ΙΙ. Περαιτέρω, αν διαπιστώνεται ότι οι σχέσεις των γονέων έχουν πλήρως αποδομηθεί και ότι οι γονείς δεν πρόκειται να συνεργαστούν στο μέλλον προς το συμφέρον του παιδιού τους, το Δικαστήριο θα πρέπει να αποφασίζει την κατανομή της άσκησης επιμέλειας για την αποκλειστική ανάθεσή της στον ένα γονέα, υπό την προϋπόθεση ότι με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται αποτελεσματικότερα η αποφυγή συνεχών και γενικευμένων ερίδων και συγκρούσεων μεταξύ των γονέων ή κατά περίπτωση, η καλύτερη φροντίδα του παιδιού προς το συμφέρον του, η προαγωγή του οποίου πρέπει να είναι το αξιολογικό κριτήριο για τη δικαστική ρύθμιση της γονικής μέριμνας. Η άσκηση αγωγής από τον ένα γονέα δεν αποτελεί από μόνη της κριτήριο της λειτουργίας της από κοινού άσκησης επιμέλειας. Αν το Δικαστήριο κρίνει ότι ο κανόνας της από κοινού άσκηση της επιμέλειας μπορεί να λειτουργήσει και είναι προς το συμφέρον του τέκνου, πρέπει να απορρίπτει την αγωγή, οπότε θα ισχύει ο κανόνας της εξακολούθησης της από κοινού άσκησής της. Αυτό μπορεί να συμβαίνει, ιδίως στις περιπτώσεις που κρίνεται ότι οι διαφωνίες των γονέων δεν είναι θεμελιώδεις και σε όλα ή σχεδόν σε όλα τα θέματα της ανατροφής του παιδιού και ότι συνεπώς, είναι δυνατή λειτουργία της από κοινού άσκησης της γονικής μέριμνας με δικαστική παρέμβαση σε επιμέρους μόνο ζητήματα της γονικής μέριμνας. Άλλωστε, θεσπίζεται νομική υποχρέωση των γονέων να ομονοούν στην από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας και χωρίς σπουδαίο λόγο παραβίασή της από τον ένα ή και τους δύο γονείς δεν στερείται νομικών συνεπειών (ιδετε Λέκκα, ό.π., σελ. 204-205). Συνεπώς, αντιστρέφεται και δικονομικά η κατάσταση που ίσχυε πριν από τον Ν. 4800/2021, καθώς τώρα το Δικαστήριο απορρίπτει την αγωγή για την κατανομή της άσκησης της επιμέλειας ή την ανάθεσή της στον ένα γονέα αν δεν πειστεί ότι αυτό είναι προς το συμφέρον του παιδιού. Σημειωτέον ότι το κριτήριο της έλλειψης συνεργασίας των γονέων κατακρίνεται ότι ωθεί τον γονέα που επιθυμεί την αποκλειστική επιμέλεια να μην είναι συνεργάσιμος και να προκαλεί την αντιδικία. Η τυχόν εξάρτηση της χρονικής κατανομής της γονικής μέριμνας από τη διάθεση συνεργασίας των γονέων αποδυναμώνει τη συγκεκριμένη λύση, διότι αφήνει τη δυνατότητα στον γονέα που διαμένει με τα παιδιά ή είναι περισσότερο συναισθηματικά δεμένος με αυτά, να επηρεάσει σε βάρος του άλλου γονέα και να επιτύχει μέσω της άρνησής του με συνεργαστεί για μια τέτοια λύση, το μείζον, ήτοι να ασκεί αυτός αποκλειστικά τη γονική μέριμνα ή επιμέλεια των τέκνων, περιθωριοποιώντας τον άλλο γονέα [ιδετε ΕφΠειρ 251/2025, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, Βαλμαντώνη, Παρατηρήσεις στην ΑΠ 1141/2024 - Η αποκλειστική επιμέλεια ως εξαίρεση, ΕΦΑΠΟΛΔ, 2/2025, σελ. 171 – 173, Μάγκο, Μη Εφαρμογή της Κοινής Ανατροφής (στην Ελλάδα). Μία Συστηματική Επισκόπηση, ΕΦΑΠΟΛΔ 2018, σελ. 496]. Γνώμονας για την σχετική απόφαση του δικαστηρίου είναι μόνο το συμφέρον του ανηλίκου τέκνου, όπως τούτο κρίνεται σε κάθε περίπτωση χωριστά, ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης (ιδετε Βαλμαντώνη, ό.π., σελ. 91-92). Χαρακτηριστικά έκρινε ο Άρειος Πάγος με την με αριθμό 1143/2024 απόφασή του: «…Η έλλειψη δε συνεργασίας των γονέων δεν πρέπει να συνιστά εμπόδιο επιλογής της χρονικής κατανομής της επιμέλειας. Επίσης, η τυχόν εξάρτηση της χρονικά κατανεμημένης γονικής μέριμνας ή επιμέλειας από τη διάθεση συνεργασίας των γονέων αποδυναμώνει τη συγκεκριμένη λύση, διότι αφήνει τη δυνατότητα στο γονέα, που είναι περισσότερο συναισθηματικά δεμένος με τα παιδιά, να τα επηρεάσει σε βάρος του άλλου γονέα και να επιτύχει, μέσω της άρνησής του να συνεργαστεί για μια τέτοια λύση, το μείζον, ήτοι να ασκεί αυτός αποκλειστικά τη γονική μέριμνα ή επιμέλεια των τέκνων, περιθωριοποιώντας τον άλλο γονέα. Για το σκοπό αυτό, λαμβάνεται υπόψη η προσωπικότητα και η παιδαγωγική καταλληλότητα και υπευθυνότητα κάθε γονέα και συνεκτιμώνται οι συνθήκες κατοικίας και η οικονομική κατάσταση τούτων. (ΑΠ 535/2022, ΑΠ 1186/2021, ΑΠ 426/2021, ΑΠ 1135/2020, ΑΠ 358/2019).».
Ομοίως, δεν επικροτείται η υπαίτια συμπεριφορά του γονέα που αυτογνωμόνως μετά τη διάσπαση της έγγαμης συμβίωσης αποκόπτει εντελώς τον έτερο γονέα από την προβλεπόμενη από το νόμο από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας και διαμορφώνει συνθήκες αποκλεισμού του έτερου γονέα ακόμα και από την επικοινωνία του με το τέκνο (π.χ. επιλέγοντας τόπο κατοικίας πολύ μακριά από τον τόπο κατοικίας του έτερου γονέα), έτσι ώστε όταν θα προκύψει η ανάγκη για δικαστική ρύθμιση της υπόθεσης να επικαλεστεί τους ιδιαίτερους δεσμούς του τέκνου μαζί του και να επιτύχει ευνοϊκή υπέρ του απόφαση (ΜΕφΑθ 437/2025, ΤΝΠ QUALEX, ΜΠρΘεσ 9515/2022, δημοσίευση στη ΝΟΜΟΤΕΛΕΙΑ). Για τον σκοπό αυτό, λαμβάνεται υπόψη η προσωπικότητα και η παιδαγωγική καταλληλότητα και υπευθυνότητα κάθε γονέα και συνεκτιμώνται οι συνθήκες κατοικίας και η οικονομική κατάσταση τούτων.
ΙΙΙ. Εξ άλλου, κριτήριο για την καταλληλότητα ή μη του γονέα να του ανατεθεί η άσκηση της γονικής μέριμνας ή της επιμέλειας των ανήλικων τέκνων, ακόμα και κατ’ αποκλεισμό του άλλου γονέα, μπορεί να αποτελέσει και ο τρόπος άσκησης αυτής μετά τη διακοπή της έγγαμης συμβίωσης. Έτσι, εάν για παράδειγμα ένας γονέας, ενώ ισχύει η εκ του νόμου πρόβλεψη της συνεπιμέλειας, μολονότι δεν συντρέχει λόγος κατεπείγοντος, λαμβάνει επανειλημμένα πρωτοβουλίες για τη ζωή του παιδιού, χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του άλλου γονέα, αν επανειλημμένα δεν ενημερώνει τον άλλο γονέα για ζητήματα που αφορούν το παιδί (π.χ. ζητήματα υγείας, εθισμό στη χρήση ηλεκτρονικών παιχνιδιών κ.λπ.), αν παραπείθει δολίως το παιδί ως προς το ό,τι ο άλλος γονέας είναι επικίνδυνος για τη σωματική ή ψυχική υγεία του, ή αν, ενώ με προσωρινή διαταγή ή απόφαση ασφαλιστικών έχει την αποκλειστική επιμέλεια του ανηλίκου, παρεμποδίζει αδικαιολόγητα την επικοινωνία των τέκνων με τον άλλο γονέα, τούτο συνιστά κακή και καταχρηστική άσκηση της γονικής μέριμνας, που λαμβάνεται υπ’ όψη στα πλαίσια του άρθρου 1514 του ΑΚ και που είναι δυνατόν να επισύρει ακόμη και τις συνέπειες του άρθρου 1532 του ΑΚ (ως «διατάραξη της συναισθηματικής σχέσης του παιδιού με τον γονέα» κατά την έννοια του 1532 παρ. 2 περίπτ. β’ του ΑΚ ή, εφ’ όσον υπάρχει σχετική, έστω και προσωρινή, δικαστική κρίση ως υπαίτια παράβαση από τον άλλο γονέα της συμφωνίας ή δικαστικής απόφασης για την επιμέλεια και επικοινωνία του παιδιού κατά την έννοια του 1532 παρ. 2 περίπτ. α’ και γ’ του ΑΚ). Και αυτό, γιατί η συστηματική και κατ’ επανάληψη παρεμπόδιση της συμμετοχής του άλλου γονέα στην από κοινού άσκηση της επιμέλειας ή της επικοινωνίας του με το τέκνο του μπορεί να οδηγήσει σε αποκοπή του τέκνου από τον γονέα με τον οποίο αυτό δε διαμένει μαζί, κατάσταση που συνιστά γονική αποξένωση και οδηγεί σε δομικές ανισορροπίες και σε τελική ανάλυση στη συναισθηματική κακοποίηση του παιδιού (βλ. ΜονΠρΖακ 85/2021, ΤΝΠ Νόμος, Χ. Σταμπέλου, σχόλια κάτω από την ΠολΠρΑθ 124/2021, ΕφΑΔΠολΔ 2021, σελ. 193, Κ. Δεμερτζή, Γονική Αποξένωση: μια προσέγγιση από την άποψη της θεωρίας των διαπραγματεύσεων, ΕφΑΔΠολΔ 2010., σελ. 384 επ.). Χαρακτηριστικά έκρινε το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών με την με αριθμό ΜΠρΑθ 50382/2024 απόφασή του: «…Πρέπει, ακόμα, να τονιστεί ότι τόσο η υπαίτια παράλειψη της παραπάνω υποχρέωσης από την πλευρά της μητέρας να σέβεται και να προωθεί την επικοινωνία του πατέρα με το τέκνο του (λχ. με την επινόηση φανταστικών ασθενειών ή άλλων προσκομμάτων, την καλλιέργεια αρνητικών συναισθημάτων για τον πατέρα, τη δημιουργία επεισοδίων κατά την παραλαβή και την παράδοση του τέκνου κλπ.) όσο και η υπαίτια παράλειψη της αυτοπρόσωπης επικοινωνίας από τον πατέρα συνιστούν κακή άσκηση της γονικής μέριμνας (1532 παρ. 2 περ. γ' και δ' Α.Κ.) και σε συστηματική παράβαση αυτών το δικαστήριο δύναται να αφαιρέσει από τον υπαίτιο γονέα την άσκηση της γονικής μέριμνας ή την επιμέλεια (ολικά ή μερικά).».
IV. Τα προαναφερόμενα αξιολογικά κριτήρια πρέπει να χρησιμοποιούνται συνδυαστικά από το Δικαστήριο για τον καθορισμό της μορφής ρύθμισης της άσκησης γονικής μέριμνας και αποτελούν κινητό σύστημα αξιολογικών κριτηρίων με παραλλάσσουσα βαρύτητα ανάλογα με τις συγκεκριμένες εκάστοτε περιστάσεις. Από τη φύση των κριτηρίων, ωστόσο, απορρέει ότι το Δικαστήριο πρέπει να παρεκκλίνει από την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας σε περίπτωση διαφωνιών των γονέων, ακολουθώντας την αρχή της φειδούς, επιλέγοντας, δηλαδή, το ηπιότερο μέσο ή το λιγότερο δραστικό μέτρο που εξασφαλίζει την κατά το δυνατό μεγαλύτερη συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή του παιδιού υπό την επιφύλαξη της προαγωγής μέσω της συγκεκριμένης εκάστοτε ρύθμισης του συμφέροντος του παιδιού. Συνεπώς, ceteris paribus πρέπει να ρυθμίζεται η άσκηση της γονικής μέριμνας με την εξασφάλιση της ουσιαστικής συμμετοχής και των δύο γονέων στην ανατροφή και φροντίδα του παιδιού.
Υπό αυτήν την έννοια η ανάθεση της άσκησης της επιμέλειας του παιδιού αποκλειστικά στον ένα γονέα πρέπει να είναι ένα επικουρικό μέτρο, το οποίο πρέπει να διατάσσεται από το Δικαστήριο, όταν με τον τρόπο αυτόν προάγεται το συμφέρον του παιδιού (ιδέτε Λέκκα, ό.π., σελ. 198). Η επιλογή της ύστατης λύσης της αποκλειστικής επιμέλειας συνιστά όχι μόνο μια έντονη παρέμβαση στο δικαίωμα του γονέα, διότι δεν πρόκειται για ανάθεση, αλλά στην ουσία για άρση της κοινής επιμέλειας (ιδετε Βαλμαντώνη, ό.π., σελ. 45), αλλά και προσβάλλει και το δικαίωμα του ίδιου του παιδιού να ανατρέφεται και από τους δύο γονείς του (Βαλμαντώνη, ό.π., σελ. 49-50).
V. Οι λόγοι για τους οποίους δεν μπορεί να λειτουργήσει η κοινή μέριμνα μπορεί να είναι είτε ανυπαίτιοι για τον έναν ή και τους δύο γονείς (π.χ. παντελώς διαφορετικές απόψεις σε θέματα διαπαιδαγώγησης, μεγάλη απόσταση του τόπου διαμονής των δύο γονέων, έντονη επαγγελματική απασχόληση του ενός γονέα, μακροχρόνια απουσία του ενός γονέα) είτε υπαίτιοι (λχ. χρησιμοποίηση της άσκησης της επιμέλειας ως πρόσχημα για την εκδήλωση αισθημάτων εκδίκησης του άλλου γονέα, ψευδείς καταγγελίες κ.ο.κ.).
Σε περίπτωση αδυναμίας των γονέων να ανταποκριθούν στο λειτούργημα της γονικής μέριμνας, περίπτωση που έχει καθαρά αντικειμενικό προσανατολισμό (ιδετε Λαδογιάννη, Η σημασία του εξίσου στη νέα ΑΚ 1513, ΕφΑΔΠολΔ 10/2022, σελ. 1117- 1124, αρ. 9) και είναι διαφορετικά από ό,τι συμβαίνει στην περίπτωση της παράβασης των καθηκόντων, η αδυναμία μπορεί να οφείλεται: σε ανεπάρκεια αυτών, όπως λ.χ. λόγω έλλειψης χρόνου και υπεραπασχόλησης (ιδετε Μιχαλακάκου Σ., Η κακή άσκηση της γονικής μέριμνας κατά τη νομολογία, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2015, ΜΠρΘεσ 20809/2009, ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ, ΜΠρΚαβ 200/2014, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), ασθένειας (βλ. Πουλιάδη, στο Γεωργιάδη – Σταθόπουλου, αρθρ. 1532, αρ. 19) ή θρησκευτικών πεποιθήσεων (βλ. Μιχαλακάκου Σ., ό.π. ΕφΑΔΠολΔ 2017,531-534), σε λόγους πραγματικής αδυναμίας, όπως λ.χ. ανίατη νόσος, αναπηρία, αιχμαλωσία, στράτευση (βλ. Βαθρακοκοίλη, Το νέο οικογενειακό δίκαιο, 2η έκδοση, Εκδόσεις Σμυρνιωτάκη, 2000, αρ. 6, Πουλιάδη, ό.π., αρ. 20), ψυχική νόσο του γονέα (βλ. Μιχαλακάκου Σ., ό.π. ΕφΑΔΠολΔ 2017, 527-529, ΜΠρΘεσ 101/2013, ΝοΒ 2013, σελ. 2460, ΜΠρΘεσ 17116/2008, Αρμ 2008, σελ. 1353), αλκοολισμός ή εξάρτηση από ναρκωτικά (βλ. Μιχαλακάκου Σ., ό.π., ΕφΑΔΠολΔ 2017, σελ. 529, ΜΠρΘεσ 1632/2019, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΠατρ 257/2016, ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ, ΜΠΡοδ 2/2012, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), εγκληματική συμπεριφορά (βλ. ΜΠρΑθ 5006/2006, ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ), φυλάκιση (βλ. ΜΠρΘεσ 5785/2011, ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ), εργασία σε νυχτερινά καταστήματα (βλ. ΕφΠειρ 381/2006, ΠειρΝ 2006, σελ. 416), μετανάστευση για εργασία σε άλλη χώρα (βλ. Λαδογιάννη, ό.π., αρ. 9, ΜΠρΘεσ 21862/2012, Αρμ 2012, σελ. 1410), ή σε λόγους νομικής αδυναμίας, όπως λ.χ. έλλειψη δικαιοπρακτικής ικανότητας (βλ. Πουλιάδη, ό.π., αρ. 21).
Με την εναλλασσόμενη κατοικία, κατοχυρώνεται μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα στους γονείς, στη φροντίδα και ανατροφή των τέκνων, προσφέροντας στον ανήλικο τη δυνατότητα να διαβιεί στην καθημερινή του ζωή τόσο με τον πατέρα όσο και τη μητέρα. Το παιδί έχει δυο λειτουργικά σπίτια, την πατρική και μητρική του κατοικία. Ενθαρρύνεται έτσι η ισόρροπη επαφή του παιδιού και με τους δυο γονείς. Επιπλέον,, σημειώνεται ότι η κοινωνία έχει αλλάξει, η γυναίκα λόγω της επαγγελματικής της απασχόλησης βρίσκεται πλέον σε δυσκολία να φροντίσει μόνη της τα τέκνα, ενώ η σχέση των πατέρων με τα τέκνα τους δεν είναι η ίδια με αυτή που επικρατούσε παλαιότερα. Επιπλέον έχει παρατηρηθεί ότι δυο σαββατοκύριακα εναλλάξ το μήνα, δεν επιτρέπουν στον γονέα που δεν διαμένει με το τέκνο να ασκήσει μια πραγματική επιρροή στην ανατροφή των τέκνων του. Η θεματική δεν πρέπει να περιοριστεί μόνο σε νομικό επίπεδο, αλλά πρέπει να συμπεριλάβει και τις επιστημονικές ανακαλύψεις στους τομείς της ιατρικής και της ψυχολογίας. Επισημαίνεται ότι από τις νεότερες ιατρικές και ψυχολογικές έρευνες δεν προκύπτει κανένα αρνητικό αποτέλεσμα από την κοινή ανατροφή, που μοιράζεται ισομερώς μεταξύ δυο σπιτιών. Αντίθετα, η ύπαρξη της διπλής κατοικίας θεωρείται ευεργετική και απαραίτητη για την προστασία της ισόρροπης ανάπτυξης του παιδιού. Τα παιδιά που ζουν εναλλάξ και με τους δυο γονείς με ίση κατανομή του χρόνου, ανέφεραν υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης από τη ζωή τους από εκείνα που υπάγονται σε άλλη ρύθμιση για χωρισμένες οικογένειες (ιδετε Βαλμαντώνη, ό.π., σελ. 91, ΜΠρΑθ 60/2017, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΕφΠειρ 298/2021, ΜΠρΘεσ 915/2022, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΑθ 5099/2021, ΕφΑΔΠολΔ 2021, σελ. 1485, ΜΠρΡεθ 283/2021, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΠατρ 895/2021, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΠειρ 1267/2021, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΠειρ 1274/2020, ΝοΒ 2020, σελ. 1457 παρατ. Χαρίτου, ΜΠρΑθ 5652/2018, ΝοΒ 2018, σελ. 1431, ΜΠρΑθ 7131/2017, ΕφΑΔΠολΔ 2017, σελ. 951, ΜΠρΞανθ 250/2016, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.). Στο πρώιμο ιδίως στάδιο των ασφαλιστικών μέτρων, που αρκετές φορές συντελείται η αποκοπή του τέκνου με τον γονέα με τον οποίο δεν διαμένει, η εφαρμογή της εναλλασσόμενης κατοικίας μπορεί να μετριάσει την όξυνση των οικογενειακών αντιδικιών και να συμβάλει στη συμβατική επίλυση της διαφοράς (άρθρο 611 ΚΠολΔ) (ιδετε Βαλμαντώνη, ό.π., σελ. 94).
[1] Όπως ορθά επισημαίνει η ΑΠ 1141/2024, για την έξοδο από τον κανόνα της συνεπιμέλειας και την ανάθεση της αποκλειστικής επιμέλειας στον ένα γονέα, δεν αρκεί πλέον να θεωρηθεί ότι ο ένας εκ των δύο γονέων είναι η «καλύτερη λύση» για το παιδί ή τα παιδιά, αλλά προϋποτίθενται συγκεκριμένες (αρνητικές - εξαιρετικές) περιστάσεις [ιδετε Βαλμαντώνη, Εφέτη, Παρατηρήσεις στην ΑΠ 1141/2024 - Η αποκλειστική επιμέλεια ως εξαίρεση, ΕΦΑΠΟΛΔ, 2/2025, σελ. 171 – 173].
[2] Η τελολογική και συστηματική ανάλυση της 1514 §3 ΑΚ οδηγεί στην ανάθεση της αποκλειστικής επιμέλειας(sole custody) σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Η δυνατότητα αυτή του δικαστηρίου αναγράφεται τρίτη κατά σειρά,ενώ κατά το προϊσχύον δίκαιο αναγραφόταν ως πρώτη επιλογή. Πρόκειται δηλαδή για ύστατη κρίση (last resort),στην οποία θα προσφύγει ο δικαστής, αν διαγνώσει ότι δεν συντρέχει ηπιότερη λύση και έχουν εξαντληθεί όλες οι υπόλοιπες επιλογές [ιδετε Βαλμαντώνη, Εφέτη, Παρατηρήσεις στην ΑΠ 1141/2024 - Η αποκλειστική επιμέλεια ως εξαίρεση, ΕΦΑΠΟΛΔ, 2/2025, σελ. 171 – 173].
28 Ιανουαρίου 2026
Παναγιώτης Σταμ. Γουνελάς
Δικηγόρος στον Άρειο Πάγο &
Πτυχ. Οικονομικών Επιστημών Ε.Κ.Π.Α